Heart diseases, especially coronary artery disease, have multifactorial etiology, meaning they arise from a combination of various causes and risk factors that can significantly impact an individual’s health. Some of these risk factors are non-modifiable, including family history (genetic predisposition), age, sex, and race, which cannot be altered by individuals. However, many risk factors are modifiable, such as hypertension, diabetes, and lifestyle choices, including daily exercises, dietary habits, and stress management techniques. Among these, one of the most crucial and often overlooked risk factors is addiction or substance abuse, which can wreak havoc on cardiovascular health. Addressing and managing addictions can notably reduce the likelihood of developing coronary artery disease, leading to better overall heart health. There are various types of addictions that can have detrimental effects on the heart; in this blog post, I will mainly discuss the significant impacts of smoking and alcohol abuse.

Smoking has been glorified by mainstream media for decades, painting a picture of sophistication and rebellion that appeals to various audiences. In Hollywood and Bollywood movies, every male protagonist, every so-called alpha male, not only smokes but often does so in a context that reinforces traditional notions of masculinity and strength. Even Sir Arthur Conan Doyle’s hero, Sherlock Holmes, is portrayed as a profound lover of various kinds of cigars, imbibing an air of intellect and allure. This portrayal has a deep impact on global society, subtly influencing countless individuals to adopt this harmful habit. In today’s modern era, despite the overwhelming evidence of the dangers associated with tobacco use, products have not faced outright bans. This reluctance is largely tied to their significant role in the world economy, with countless jobs and industries dependent on their sale. While there are now warnings about the hazardous health effects of tobacco printed on cigarette packets and tobacco pouches, these glorified consumables are, in reality, lethal poisons that harm the human body in numerous ways. Smoking is a major etiological factor for life-threatening conditions such as lung cancer, stomach cancer, intestinal cancer, and many other malignancies. Moreover, it can lead to heart attacks and strokes within a relatively young and apparently healthy population, disrupting lives and families. Smoking is also a contributing factor to a variety of chronic diseases, such as chronic obstructive pulmonary disease and peripheral vascular disease, significantly diminishing the quality of life for millions. Any amount of smoking is detrimental to health; although, as the quantity consumed increases, so too does the risk of developing various serious diseases, highlighting the urgent need for public health initiatives to combat this enduring epidemic.

Even e-cigarettes are not harmless; they can cause harmful effects on the heart and lungs, leading to a myriad of health complications over time. These devices are often seen as a less harmful alternative and can serve as a step toward deaddiction from traditional tobacco smoking, yet they themselves are still addictive and can lead to various detrimental health issues. In some specific areas, hookah smoking is also trending in India, particularly among younger populations, which raises concerns about its impact on public health. I have found that this practice can be even more dangerous, as many harmful unknown chemicals are used in these formulations, often unregulated and untested. Moreover, the social aspect of hookah sessions can encourage longer and more intensive smoking periods, further increasing the risks of respiratory illnesses and cardiovascular diseases.

Smoking causes an increase in blood pressure (BP), elevates LDL cholesterol (commonly referred to as bad cholesterol), and contributes to elevated blood viscosity. Furthermore, smoking raises carbon dioxide levels in the body, which can lead to temporary hypoxia, a condition where insufficient oxygen reaches the tissues. Over time, all these effects can result in blockages in the coronary arteries, significantly increasing the risk of heart disease. However, the dangers extend beyond gradual deterioration; they can also precipitate sudden blood clot formation, leading to major heart attacks even in individuals with relatively normal blood vessels. Alarmingly, most young people who experience major heart attacks are often smokers, and they typically face more complications compared to non-smokers, resulting in very high mortality rates. In addition, smokers are found to have a higher tendency to develop life-threatening arrhythmias, especially during certain diseases or if they are experiencing a heart attack. It is crucial to emphasize that even smoking just one cigarette per day is harmful, and passive smoking poses equally severe risks to health, affecting non-smokers who inhale secondhand smoke and contributing to a wide array of health issues, including respiratory problems and cardiovascular diseases.

Deaddiction from smoking is difficult but possible. Most important is the strong will to quit smoking; without this, it becomes almost impossible to overcome the addiction. However, once someone decides wholeheartedly to quit, there are many effective methods available. One approach is to gradually decrease the number of cigarettes smoked each day, allowing the body to adjust to lower nicotine levels before ultimately stopping. This method often provides a smoother transition and reduces withdrawal symptoms. The second method is to stop smoking suddenly and completely at once, which can be challenging but is sometimes more effective in breaking the habit. Both strategies can yield positive results, though the second approach may lead to quicker outcomes for those who are determined. To mitigate the urge to smoke, there are several helpful products available on the market, such as nicotine dermal patches, which release controlled doses of nicotine into the bloodstream, and nicotine chewing gums that can satisfy cravings while also providing oral fixation relief. Additionally, support groups and counseling can play a critical role in the journey towards quitting, offering encouragement and accountability throughout the process.

After someone quits smoking, the risk of heart attack begins to decrease within just two days, a clear sign of the body’s remarkable ability to heal itself. Within a year, this risk is cut in half, illustrating the profound benefits of giving up tobacco. Furthermore, as time goes on, specifically within 10 to 15 years, your risk of heart disease can be almost the same as that of a non-smoker’s, demonstrating the long-term positive impact of this decision. Quitting smoking not only lowers the chances of heart attacks but also contributes to overall improved cardiovascular health, better lung function, and enhanced quality of life. The journey towards a smoke-free existence can be challenging, yet the rewards—both immediate and long-term—are invaluable and truly worth the effort.

Alcohol is another addictive substance that has historically created significant societal challenges. There are numerous instances throughout history where government authorities imposed bans on alcohol within specific geographical areas, often in response to the detrimental effects it had on public health and safety. However, these prohibitions were frequently lifted for various reasons, such as the realization that banning alcohol did not eliminate its consumption but rather drove it underground, leading to unregulated and potentially more dangerous products. Thus, the most effective way to address alcohol-related issues is through comprehensive public education initiatives that highlight the risks associated with alcohol consumption, responsible drinking practices, and available support systems for individuals struggling with addiction.

The impact of alcohol on human health is profound and multifaceted. It can cause significant damage to vital organs, with the liver being the most affected. Chronic alcohol consumption can lead to liver cirrhosis, a severe condition characterized by scarring of the liver tissue and impaired liver function. This can lead to a plethora of complications, including liver failure, internal bleeding, and increased vulnerability to infections. Furthermore, the dangers of alcohol extend beyond the liver and profoundly affect cardiovascular health.

Alcohol can contribute to atherosclerotic heart disease, which involves the buildup of plaque in the arteries that supply blood to the heart. This buildup can lead to significant blockages, increasing the risk of heart attacks. Additionally, alcohol can weaken the heart muscles, resulting in a condition known as dilated cardiomyopathy, where the heart becomes enlarged and less efficient at pumping blood. This condition is associated with a variety of serious complications, including heart failure.

Moreover, alcoholics are also at a higher risk of developing arrhythmias, which are irregular heartbeats that can manifest as atrial fibrillation—a condition that can lead to stroke and other serious complications. In some cases, individuals may experience ventricular tachycardia, a life-threatening condition characterized by a rapid heartbeat originating from the lower chambers of the heart, which can severely impair blood circulation and lead to sudden cardiac death.

It is imperative to understand the extensive health risks associated with alcohol consumption and the importance of promoting awareness and education to prevent abuse. Through targeted educational programs and community initiatives, we can equip individuals with the knowledge and resources needed to make informed choices about alcohol consumption, ultimately fostering a healthier society.

Interestingly, a lower amount of alcohol consumption is often considered to be healthy, with guidelines suggesting 50ml/day of hard liquor for females and 60ml/day for males. These moderate levels of consumption have been associated with certain health benefits, particularly concerning cardiovascular health; research indicates that drinking within these limits can be preventive against atherosclerotic heart disease.

However, emerging studies have cast doubt on the safety of even these moderate amounts of alcohol. Recent findings have demonstrated that regular consumption, even at these levels, can lead to cardiomyopathy, a disease that affects the heart muscle, making it harder for the heart to pump blood and resulting in a variety of health complications. Given this information, many health experts suggest that complete abstinence from alcohol may be the best and safest approach for maintaining heart health and overall well-being.

There are many other substances that, while less common, pose even greater dangers to cardiovascular health. One particularly hazardous substance is cocaine. Its impact on the heart is profound, as it can lead to sudden cardiac death, even in individuals who appear to be healthy. Cocaine can induce coronary vasospasm, which is a temporary tightening of the muscles within the coronary arteries, leading to reduced blood flow to the heart. This can precipitate heart attacks, as well as potentially life-threatening conditions such as ventricular tachycardia and fibrillation.

Another drug that poses significant health risks is amphetamines. These stimulants can lead to increased blood pressure and various cardiac complications, including arrhythmias. Such effects can escalate to severe situations like heart attacks and aortic dissections, even in individuals who are otherwise healthy and young. The stimulatory nature of amphetamines can also result in heightened stress on the cardiovascular system, making their usage precarious and potentially life-threatening.

Cannabis is another substance that requires caution. While it is often regarded as a more benign drug, it can lead to an increased heart rate and elevate the risk of heart attacks. Users may experience fluctuations in blood pressure and a higher likelihood of arrhythmias, particularly with high-THC strains. The effects of cannabis can vary significantly based on the individual and the method of consumption, making it crucial for users to be mindful of their heart health.

Intravenous (IV) drug abuse, particularly with opioids, significantly increases the risk of infective endocarditis, a serious infection of the heart’s inner lining. Opioids can also induce dangerously low heart rates (bradycardia) and dramatically elevate blood pressure. Moreover, prolonged use can lead to heart failure, which represents a severe progression of cardiac issues stemming from substance abuse. The devastating impact of opioid misuse on overall cardiovascular health cannot be overstated, and it highlights the critical need for awareness and preventive measures.

Anabolic steroids, often consumed by athletes and bodybuilders in pursuit of enhanced physical performance, come with their own set of grave side effects. Many users are unaware of the long-term consequences these substances can have on their health. The use of anabolic steroids can lead to high blood pressure and various forms of cardiomyopathies, which involve the deterioration of the heart muscle. These drugs increase the risk of life-threatening arrhythmias, and with continued use, they may precipitate atherosclerotic heart disease. Given the significant dangers associated with anabolic steroid use, it is imperative for athletes to recognize these risks and avoid such substances at all costs. Many athletic organizations have already implemented bans on the use of anabolic steroids, underscoring the consensus within the sports community regarding their danger.

Addiction to cough syrups, especially those containing codeine, dextromethorphan (DXM), or alcohol, poses serious risks to heart health. It can cause irregular heart rhythms (arrhythmias), high blood pressure, and increased cardiac workload. In high doses, these substances may depress breathing, leading to low oxygen levels that strain the heart. Electrolyte imbalances from chronic use can trigger life-threatening rhythm disturbances, while combining cough syrups with alcohol or other drugs further increases the risk of heart attack or sudden cardiac death. The damage is often silent, making early awareness and intervention crucial.

And last not the least, excessive consumption of tea and coffee is also hazardous for health in the long term, which can lead to high blood pressure, an increase in heart rate, and arrhythmias in susceptible persons. Research has shown that the stimulants found in these beverages may affect the cardiovascular system adversely, particularly when consumed in large amounts over time. So, their consumption should be limited to 1 or 2 small cups per day to minimize potential risks while still allowing for enjoyment of these popular drinks. It’s important to be mindful of how our choice of beverages can impact our overall well-being, especially for those with pre-existing health conditions.

There are many deaddiction centers in India where trained doctors, nurses, and other staff help individuals struggling with drug and substance dependence to break free from their dangerous habits. One such prominent center is Muktagnan located in Pune, which is known for its comprehensive approach to recovery.

These centers provide a safe and supportive environment, allowing patients to focus solely on their recovery. They offer a range of services, including counseling, medical treatment, and holistic therapies that address both the physical and psychological aspects of addiction.

In extreme cases, Muktagnan and similar facilities are equipped to handle complex situations that may require more intensive intervention. They not only focus on the immediate issue of substance dependency but also work on long-term rehabilitation strategies to prevent relapse.

Interestingly, many celebrities have utilized these types of facilities to seek help and overcome their addiction challenges. Their willingness to engage in the recovery process not only highlights the effectiveness of these centers but also encourages others to seek help without stigma. Thus, deaddiction centers play a critical role in providing the necessary support and treatment for those on the path to recovery, creating a positive impact in the lives of many individuals and their families.

In conclusion, the link between addiction and heart disease is undeniable and deeply concerning. While lifestyle changes like healthy eating and exercise are vital, addressing substance abuse is equally critical in the fight against cardiovascular disease. Whether it’s smoking, alcohol, recreational drugs, or even seemingly harmless habits like excessive caffeine or cough syrup misuse, each poses unique and serious threats to heart health. The good news is that recovery is possible with the right support, awareness, and commitment. By recognizing the dangers early and seeking timely help—through personal resolve or professional deaddiction programs—we can protect not only our hearts but also our overall quality of life and longevity.

Dr. Tamiruddin A. Danwade is a highly qualified medical professional holding the following degrees: MD in Medicine, DNB in Cardiology, and is a Fellow of the Society for Cardiovascular Angiography and Interventions (FSCAI) in the USA. He specializes in interventional cardiology, a field dedicated to the diagnosis and treatment of heart conditions through minimally invasive procedures.

Dr. Danwade practices at the Mother and Rhythm Clinics, located in Seawoods and Kharghar, Navi Mumbai, where he provides comprehensive cardiac care to his patients. Additionally, he is associated with Medicover Hospital in Kharghar, Navi Mumbai, a facility known for its state-of-the-art medical services and commitment to patient well-being.

By leveraging his extensive training and experience, Dr. Danwade works diligently to offer innovative solutions for patients, ensuring they receive the best possible care for their heart health. His dedication to advancing cardiac interventions and improving patient outcomes underscores his commitment to the field of cardiology. Whether it’s performing complex procedures or managing chronic cardiac conditions, Dr. Danwade is a trusted figure in the medical community, making significant contributions towards the diagnosis and treatment of cardiovascular diseases.

व्यसने आणि हृदयरोग

हृदयविकार, विशेषतः हृदयाच्या रक्तवाहीन्यांचे आजार, हे बहुविध कारणांमुळे होणारे विकार आहेत, म्हणजेच ते अनेक घटकांमुळे आणि धोकादायक कारणांमुळे उद्भवतात, जे एखाद्या व्यक्तीच्या आरोग्यावर गंभीर परिणाम करू शकतात. यापैकी काही कारणे अशा प्रकारची असतात की जी बदलता येत नाहीत – जसे की कौटुंबिक पार्श्व भूमी (अनुवांशिक प्रवृत्ती), वय, लिंग आणि वंश. ही कारणे व्यक्तीच्या नियंत्रणात नसतात. मात्र, काही कारणे बदलता येण्यासारखी असतात – जसे की उच्च रक्तदाब, मधुमेह, आणि जीवनशैलीशी संबंधित सवयी – जसे की रोजचा व्यायाम, आहारातील सवयी आणि ताण तणाव कमी करणे इत्यादी.

या सर्वांमध्ये एक अत्यंत महत्त्वाचे आणि अनेकदा दुर्लक्ष केले जाणारे कारण म्हणजे व्यसनाधीनता. हे हृदयाच्या आरोग्यावर गंभीर परिणाम करू शकते. व्यसनाधीनतेवर नियंत्रण मिळवले, तर हृदयविकार होण्याची शक्यता मोठ्या प्रमाणात कमी होऊ शकते आणि त्यामुळे हृदयाचे आरोग्य सुधारू शकते. व्यसने विविध प्रकारची असली तरी, या लेखात मी प्रामुख्याने धूम्रपान आणि मद्यपान या दोन व्यसनांच्या हृदयावर होणाऱ्या गंभीर परिणामांबद्दल माहिती देणार आहे.

धूम्रपानाला मुख्य प्रसार माध्यमांनी अनेक दशकांपासून विनाकारण मोठेपणा दिला आहे. त्यांनी त्याला एक प्रकारची शिष्टता आणि बंडखोरीची प्रतिमा दिली आहे, जी विविध प्रेक्षकांना आकर्षित करते. हॉलीवूड आणि बॉलिवूडमधील चित्रपटांमध्ये प्रत्येक पुरुष नायक, प्रत्येक तथाकथित “अल्फा मेल”, फक्त धूम्रपानच करत नाही तर ते अशा संदर्भात दाखवले जाते की जणू पुरुषत्व आणि सामर्थ्य धूम्रपानाशी संबंधित आहे. अगदी सर आर्थर कॅनान डॉयल यांचे पात्र शेरलॉक होम्ससुद्धा विविध प्रकारच्या सिगार्सचा प्रेमी म्हणून दाखवला जातो, ज्यामुळे धूम्रपानाला बुद्धिमत्ता आणि आकर्षण यांचेही वलय प्राप्त झाले आहे.

या प्रकारच्या सादरीकरणमूळे जागतिक समाजावर खोल परिणाम झाले आहेत , आणि हे अनेक व्यक्तींना या घातक सवयीकडे नकळत वळण्यास प्रवृत्त करते. आजच्या आधुनिक युगातही, तंबाखू सेवनाशी संबंधित धोके स्पष्टपणे सिद्ध होऊनही, या उत्पादनांवर पूर्ण बंदी घालण्यात आलेली नाही. यामागे एक मोठे कारण म्हणजे जागतिक अर्थव्यवस्थेत या पदार्थांचे महत्त्वाचे स्थान आहे. यांच्या विक्रीवर अनेक उद्योग आणि नोकऱ्या अवलंबून आहेत.

सध्या सिगारेटच्या पुड्यांवर किंवा तंबाखूच्या पाकिटांवर आरोग्यास होणाऱ्या अपायाच्या इशाऱ्यांची छपाई केली जाते पण ते पूरेसे नाही. ही झगमगती उत्पादने प्रत्यक्षात शरीरासाठी घातक असणारी विषेच आहेत हे समाजामध्ये बिंबवणे गरजेचे आहे. धूम्रपान हे फुफ्फुसांचा कर्करोग, पोटाचा कर्करोग, आतड्यांचा कर्करोग आणि इतर अनेक प्रकारच्या कॅन्सरसाठी एक प्रमुख कारण आहे. शिवाय, ते अगदी तरुण व चांगले आरोग्य असलेल्या लोकांमध्येही हृदयविकाराचे झटके व मेंदूचे स्ट्रोक घडवून आणू शकते, ज्यामुळे अनेकांची आयुष्ये आणि कुटुंबे उद्ध्वस्त होतात.

धूम्रपानामुळे दीर्घकालीन रोग देखील होऊ शकतात, जसे की क्रॉनिक ऑब्स्ट्रक्टिव्ह पल्मोनरी डिसीज (COPD) किंवा दमा आणि पेरिफेरल व्हॅस्क्युलर डिसीज म्हणजेच हातापायाच्या रक्तवाहीन्यांचे आजार, जे लाखो लोकांच्या जीवनाच्या गुणवत्तेवर गंभीर परिणाम करतात. कोणतेही प्रमाण असो, धूम्रपान आरोग्यास हानिकारकच असते; आणि जितके जास्त प्रमाणात धूम्रपान केले जाते, तितका गंभीर आजार होण्याचा धोका वाढतो. त्यामुळे या समस्येशी लढण्यासाठी सार्वजनिक आरोग्य मोहिमांची नितांत गरज आहे.

ई-सिगारेट्स देखील निरुपद्रवी नाहीत; त्या हृदय आणि फुफ्फुसांवर घातक परिणाम करू शकतात, ज्यामुळे कालांतराने अनेक आरोग्यविषयक गुंतागुंती निर्माण होऊ शकतात. या उपकरणांना अनेकदा पारंपरिक तंबाखू धूम्रपानाच्या तुलनेत कमी हानिकारक पर्याय म्हणून पाहिले जाते आणि काही वेळा व्यसनमुक्तीकडे एक पायरी म्हणून वापरले जाते. मात्र, या स्वतःही व्यसन निर्माण करणाऱ्या असतात आणि वेगवेगळ्या घातक आरोग्य समस्यांना जन्म देऊ शकतात.

भारतात काही विशिष्ट भागांमध्ये, विशेषतः तरुणांमध्ये, हुक्का धूम्रपान देखील एक ट्रेंड बनला आहे, ज्यामुळे सार्वजनिक आरोग्यावर गंभीर प्रश्न निर्माण झाले आहेत. मी असे पाहिले आहे की हुक्का सेवन आणखी घातक ठरू शकते, कारण त्यात अनेक अज्ञात रसायनांचा समावेश असतो – हे पदार्थ अनियंत्रित आणि न तपासलेले असतात. शिवाय, हुक्काच्या सामाजिक स्वरूपामुळे लोक दीर्घकाळ आणि जास्त प्रमाणात धूम्रपान करतात, त्यामुळे श्वसनविषयक आजार आणि हृदयरोग होण्याचा धोका आणखी वाढतो.

धूम्रपान केल्याने रक्तदाब (BP) वाढतो, तसेच LDL कोलेस्टेरॉल (जे सामान्यतः ‘वाईट कोलेस्टेरॉल’ म्हणून ओळखले जाते) याचे प्रमाण वाढते, आणि रक्ताची घनता(व्हिस्कोसिटी) वाढतो. याशिवाय, धूम्रपानामुळे शरीरात कार्बन डायऑक्साइडचे प्रमाण वाढते, ज्यामुळे हायपॉक्सिया (ऊतींपर्यंत पुरेशी ऑक्सिजन पोहोचत नाही) ही स्थिती निर्माण होऊ शकते. कालांतराने या सगळ्या परिणामांचा एकत्रित परिणाम म्हणजे कोरोनरी आर्टरीमध्ये ( हृदयाला रक्त पुरवठा करणाऱ्या धमन्या) अडथळे तयार होतात, ज्यामुळे हृदयविकाराचा धोका खूप वाढतो. मात्र, धोके फक्त हळूहळू होणाऱ्या नुकसानापुरतेच मर्यादित नाहीत – अचानक रक्ताच्या गाठी तयार होउन गंभीर हृदयविकाराचा झटका देखील येऊ शकतो, अगदी अशा व्यक्तींनाही ज्यांच्या रक्तवाहिन्या तुलनेत चांगल्या असतात.आजकाल अनेक तरुण वयातील लोकांना हृदयविकाराचे झटके येतात बहुतांश वेळा ते सिगारेट ओढणारे असतात, आणि त्यांना धूम्रपान न करणाऱ्यांच्या तुलनेत जास्त गुंतागुंत निर्माण होते व मृत्यूदरही अधिक असतो.

तसेच, धूम्रपान करणाऱ्या व्यक्तींमध्ये प्राणघातक हार्ट अ‍ॅरिदमियास (हृदयाच्या ठोक्यांचे अनियमित होणे) निर्माण होण्याची शक्यता जास्त असते – विशेषतः एखाद्या आजाराच्या वेळी किंवा हृदयविकाराच्या झटक्याच्या प्रसंगी.

दररोज फक्त एक सिगारेट ओढली तरी ती आरोग्यास हानिकारक असते. पॅसिव्ह स्मोकिंग (म्हणजे स्वतः धूम्रपान न करता फक्त दूसरे धूम्रपान करताना धूरामध्ये असणारे ) देखील तेवढेच घातक असते – अशा व्यक्तींनाही श्वसनविषयक विकार, हृदयरोग आणि इतर अनेक आरोग्य समस्यांना सामोरे जावे लागते.

धूम्रपानाचे व्यसन सोडणे कठीण असले तरी ते नक्कीच शक्य आहे. यामध्ये सर्वात महत्त्वाची गोष्ट म्हणजे धूम्रपान सोडण्याची प्रबळ इच्छा — ही इच्छा नसेल तर हे व्यसन सोडणे जवळजवळ अशक्य होते. पण एकदा का एखाद्याने मनापासून ठरवले की धूम्रपान सोडायचेच, तर त्यासाठी अनेक प्रभावी उपाय उपलब्ध आहेत. एक पद्धत म्हणजे दररोज सिगारेटचे प्रमाण हळूहळू कमी करत जाणे, ज्यामुळे शरीराला निकोटिनचे कमी प्रमाण स्वीकारण्यास वेळ मिळतो आणि पूर्णपणे सोडताना फारसे दुष्परिणाम जाणवत नाहीत. ही पद्धत हळूहळू आणि सौम्य स्वरूपात संक्रमण घडवून आणते, त्यामुळे अनेकांसाठी सोयीची ठरते. दुसरी पद्धत म्हणजे एकदम आणि पूर्णपणे सिगारेट बंद करणे. ही पद्धत थोडी कठीण असते, पण अनेक वेळा जलद आणि ठोस परिणाम देणारी ठरते, विशेषतः ज्या व्यक्ती निर्धाराने हा निर्णय घेतात त्यांच्यासाठी. धूम्रपानाची तिव्र इच्छा कमी करण्यासाठी बाजारात काही उपयोगी उत्पादने उपलब्ध आहेत — जसे की निकोटिन डर्मल पॅचेस, जे त्वचेवर लावल्यावर नियंत्रित प्रमाणात निकोटिन रक्तात सोडतात, निकोटिन च्युइंग गम्स, ज्या तोंडातील सवयींचाही विचार करतात आणि धूम्रपानाची तात्पुरती इच्छा भागवतात. तसेच, समुपदेशन व आधार गट (support groups) देखील या प्रवासात खूप महत्त्वाची भूमिका बजावतात — ते प्रोत्साहन, मार्गदर्शन आणि जबाबदारीची जाणीव देतात, ज्यामुळे धूम्रपान सोडण्याची प्रक्रिया अधिक सुलभ व यशस्वी ठरू शकते.

एखाद्या व्यक्तीने धूम्रपान सोडल्यानंतर, फक्त दोन दिवसांतच हृदयविकाराचा धोका कमी होऊ लागतो, हे अत्यंत स्पष्ट आणि आशादायक लक्षण आहे. एक वर्षाच्या आत हृदयविकाराचा धोका निम्म्याने घटतो, यापुढे, १० ते १५ वर्षांच्या कालावधीत, हृदयरोग होण्याचा धोका सामान्यलोकांसमान होतो, हे धूम्रपान सोडण्याच्या दीर्घकालीन सकारात्मक परिणामांचे उत्कृष्ट उदाहरण आहे. धूम्रपान सोडल्यामुळे फक्त हृदयविकाराचा धोका कमी होत नाही, तर एकंदर हृदयाचे आरोग्य सुधारते, फुफ्फुसांचे कार्य चांगले होते आणि जीवनाची गुणवत्ता लक्षणीयरीत्या उंचावते. धूम्रपानमुक्त जीवनाकडे जाणारी वाटचाल नक्कीच आव्हानात्मक असू शकते, पण या प्रयत्नाचे त्वरित आणि दीर्घकालीन फायदे अमूल्य आहेत — आणि नक्कीच प्रयत्न करण्यासारखे आहेत.

मद्यपान हे आणखी एक गंभीर व्यसन आहे, ज्यामुळे ऐतिहासिक दृष्ट्या समाजात अनेक समस्या निर्माण झाल्या आहेत. इतिहासात असे अनेक प्रसंग आढळतात की सरकारी अधिकाऱ्यांनी काही विशिष्ट भौगोलिक भागांमध्ये मद्यावर बंदी घातली, मुख्यतः मद्यपानामुळे सार्वजनिक आरोग्य आणि सुरक्षिततेवर होणाऱ्या घातक परिणामांमुळे. मात्र, प्रत्येक वेळा या बंद्या मागे घेतल्या गेल्या, कारण असा अनुभव आला की केवळ बंदी घालून मद्यपान पूर्णपणे थांबत नाही; उलट ते गुप्तपणे सुरू राहते आणि त्यातून अनियमित, अप्रमाणित आणि अधिक घातक प्रकारचे मद्य वापरले जाते, ज्यामुळे धोके आणखी वाढतात.म्हणूनच, मद्यपानासंबंधी समस्या सोडवण्याचा सर्वात प्रभावी मार्ग म्हणजे सार्वजनिक जनजागृती मोहिमा, ज्या मद्यपानाशी संबंधित धोक्यांची माहिती देतात, जबाबदार मद्यपानाच्या सवयी शिकवतात, आणि व्यसनमुक्तीसाठी उपलब्ध आधार प्रणालींबद्दल जनतेला सजग करतात.

मद्यपानाचे मानवाच्या आरोग्यावर होणारे परिणाम गंभीर आणि बहुआयामी आहेत . मद्यपान शरीरातील अनेक महत्त्वाच्या अवयवांवर हानीकारक परिणाम करते, आणि त्यात यकृत (लिव्हर) सर्वाधिक प्रभावित होते. दीर्घकालीन मद्यसेवनामुळे यकृताचा सिरॉसिस होऊ शकतो — ही एक गंभीर स्थिती आहे ज्यामध्ये यकृताच्या ऊतींमध्ये चिरकालीन जखमा व तंतुमय बदल होतात, आणि त्यामुळे यकृताचे कार्य बिघडते. या अवस्थेमुळे अनेक गुंतागुंती निर्माण होऊ शकतात, जसे की यकृत निकामी होणे, आंतरविक रक्तस्राव होणे, संसर्ग होण्याची वाढलेली शक्यता. पण मद्यपानाचे धोके केवळ यकृतापुरते मर्यादित राहत नाहीत, तर ते हृदयाच्या आरोग्यावरही खोल परिणाम करतात, ज्यामुळे हृदयरोगाचा धोका लक्षणीयरीत्या वाढतो.

मद्यपानामुळे एथेरोस्क्लेरोटिक हृदयरोग होऊ शकतो, ज्यामध्ये हृदयाला रक्तपुरवठा करणाऱ्या धमन्यांमध्ये प्लाक (चरबी, कोलेस्टेरॉल इत्यादींचे संचय) तयार होतो. या साठ्यामुळे रक्तवाहिन्यांमध्ये अडथळे निर्माण होतात, आणि त्यामुळे हृदयविकाराच्या झटक्याचा धोका लक्षणीयरीत्या वाढतो. याशिवाय, मद्यपानामुळे हृदयाच्या स्नायूंमध्ये कमजोरी येऊ शकते, ज्यामुळे डायलेटेड कार्डियोमायोपॅथी नावाची स्थिती उद्भवते. या अवस्थेत हृदय मोठे होते आणि रक्त पंप करण्याची कार्यक्षमता कमी होते. ही स्थिती हृदय निकामी होणे यासारख्या गंभीर गुंतागुंतींशी संबंधित असते, आणि रुग्णाचे आयुष्य धोक्यात येते. याव्यतिरिक्त, मद्यपान करणाऱ्यांना हृदयाच्या ठोक्यांचे अनियमितपण (Arrhythmias) होण्याचा धोका जास्त असतो. यामध्ये विशेषतः एट्रियल फिब्रिलेशन ही स्थिती आढळते — ज्यामध्ये हृदयाच्या वरच्या कप्प्यात अनियमित आणि वेगाने ठोके होतात, आणि त्यामुळे स्ट्रोक (मेंदूचा झटका) तसेच इतर गंभीर गुंतागुंती होऊ शकतात. काही प्रकरणांमध्ये, व्हेंट्रिक्युलर टॅकीकार्डिया देखील होऊ शकते — ही एक प्राणघातक स्थिती आहे, ज्यामध्ये हृदयाच्या खालच्या कप्प्यात खूप वेगाने ठोके होतात, त्यामुळे रक्तप्रवाहात अडथळा येतो आणि अचानक मृत्यू होऊ शकतो.

आश्चर्याची गोष्ट म्हणजे, अत्यल्प प्रमाणात मद्यपान काही वेळा आरोग्यासाठी फायदेशीर मानले जाते, आणि मार्गदर्शक तत्वांनुसार स्त्रियांसाठी दररोज ५० मि.ली. आणि पुरुषांसाठी ६० मि.ली. हे प्रमाण योग्य मानले जाते. या मर्यादित प्रमाणातील मद्यपानाचे काही फायदे, विशेषतः हृदयाच्या आरोग्याशी संबंधित, संशोधनामध्ये दर्शवले गेले आहेत. काही अभ्यासांनुसार, ही मर्यादित पातळी एथेरोस्क्लेरोटिक हृदयरोग (धमन्यांमध्ये प्लाक जमा होणे) टाळण्यास मदत करू शकते. मात्र, अलीकडील संशोधनांमुळे अगदी या मर्यादित प्रमाणात मद्यपान करणे देखील सुरक्षित आहे का, यावर शंका निर्माण झाली आहे. नवीन निष्कर्ष दर्शवतात की नियमितपणे, अगदी या प्रमाणात मद्यपान केल्यासही, हृदयाच्या स्नायूंवर परिणाम होऊ शकतो, ज्यामुळे कार्डिओमायोपॅथी नावाचा आजार होतो — या स्थितीत हृदयाचे रक्त पंप करण्याचे कार्यक्षमता कमी होते, आणि यामुळे नाना आरोग्य समस्या उद्भवतात. या माहितीनुसार, अनेक आरोग्यतज्ज्ञांचा असा सल्ला आहे की, हृदयाचे आरोग्य आणि एकंदर चांगले आरोग्य टिकवण्यासाठी मद्यपान पूर्णपणे टाळणे हेच सर्वात सुरक्षित आणि शहाणपणाचे पाऊल आहे.

तंबाखू आणि दारू याशिवाय अनेक इतर पदार्थांदेखील आहेत जे जरी तुलनेने कमी प्रमाणात वापरले जात असले, तरी हृदयाच्या आरोग्यासाठी अत्यंत घातक ठरतात.

त्यापैकी एक खास धोकादायक पदार्थ म्हणजे कोकेन. याचा हृदयावर होणारा परिणाम अतिशय तीव्र असतो, आणि अगदी निरोगी दिसणाऱ्या व्यक्तींमध्येही अचानक हृदयविकारामुळे मृत्यू होऊ शकतो. कोकेनमुळे कोरोनरी वासोस्पॅझम होऊ शकतो, म्हणजेच हृदयाला रक्तपुरवठा करणाऱ्या धमन्यांमधील स्नायूंमध्ये तात्पुरता आकुंचन निर्माण होते, ज्यामुळे हृदयाला जाणाऱ्या रक्तप्रवाहात अडथळा येतो. यामुळे हृदयविकाराचा झटका येऊ शकतो, तसेच व्हेंट्रिक्युलर टॅकीकार्डिया आणि फिब्रिलेशन यांसारख्या प्राणघातक स्थितीही उद्भवू शकतात.

अँफेटामाइन्स हा आणखी एक असा पदार्थ आहे जो गंभीर आरोग्यधोके निर्माण करतो. हे उत्तेजक (stimulants) पदार्थ रक्तदाब वाढवू शकतात आणि हृदयाच्या विविध गुंतागुंती निर्माण करू शकतात, जसे की हृदयाच्या ठोक्यांमध्ये अनियमितता (Arrhythmias). हे दुष्परिणाम गंभीर स्वरूप धारण करू शकतात, आणि त्यामुळे हृदयविकाराचा झटका किंवा महाधमनीचा विदार (Aortic dissection) यांसारख्या प्राणघातक स्थिती निर्माण होऊ शकतात.

अँफेटामाइन्सचे उत्तेजक स्वरूप हृदयविकार प्रणालीवर तीव्र ताण निर्माण करते, ज्यामुळे त्यांचा वापर अत्यंत धोकादायक व प्राणघातक ठरू शकतो.

कॅनाबिस (गांजा) हा आणखी एक पदार्थ आहे ज्याबाबत सावधगिरी बाळगणे आवश्यक आहे.तो अनेक वेळा तुलनेने ‘सौम्य’ किंवा ‘धोकामुक्त’ असा समजला जातो, पण प्रत्यक्षात कॅनाबिसमुळे हृदयाचे ठोके वाढू शकतात आणि हृदयविकाराचा धोका वाढतो. कॅनाबिस वापरणाऱ्यांना रक्तदाबात चढ-उतार जाणवू शकतात, आणि विशेषतः THC (टेट्राहायड्रोकॅनाबिनोल) जास्त असलेल्या प्रकारांमध्ये हृदयाच्या ठोक्यांमध्ये अनियमितता (Arrhythmias) होण्याची शक्यता अधिक असते. कॅनाबिसचा प्रभाव व्यक्तिनिहाय वेगवेगळा असतो, आणि ते कशा पद्धतीने घेतले जाते यावरही परिणाम अवलंबून असतो, त्यामुळे हृदयाच्या आरोग्याच्या दृष्टीने खबरदारी घेणे अत्यावश्यक आहे.

इंट्राव्हेनस (IV) ड्रग्सचा गैरवापर, विशेषतः मार्फीनचा, हा हृदयाच्या आतील आवरणाला होणाऱ्या गंभीर संसर्गाचा — इन्फेक्टिव एंडोकार्डायटिसचा — धोका मोठ्या प्रमाणात वाढवतो. याशिवाय मार्फीनमूळे हृदयाचे ठोके अत्यंत कमी (ब्रॅडिकार्डिया) होऊ शकतात, तसेच रक्तदाब खूप वाढण्याची शक्यता असते. दीर्घकाळ वापर केल्यास, हृदय निकामी होण्यासारखी (Heart failure) गंभीर अवस्था उद्भवू शकते.

शारीरिक क्षमता वाढवण्यासाठी खेळाडू आणि बॉडीबिल्डर्सद्वारे वापरले जाणारे अॅनाबॉलिक स्टेरॉईड्स, अनेक गंभीर दुष्परिणामांसह येतात. अनेक वेळा वापरकर्त्यांना या पदार्थांच्या दीर्घकालीन दुष्परिणामांची जाणीवही नसते. अॅनाबॉलिक स्टेरॉईड्सच्या वापरामुळे उच्च रक्तदाब होऊ शकतो, तसेच हृदयाच्या स्नायूंना हानी पोहोचवणाऱ्या कार्डिओमायोपॅथीज होऊ शकतात. या औषधांचा वापर जीवघेण्या प्रकारच्या हृदयाच्या ठोक्यांतील अनियमिततेचा (Arrhythmias) धोका वाढवतो, आणि सतत वापर केल्यास अ‍ॅथेरोस्क्लेरोटिक हार्ट डिजीज (धमन्यांमध्ये प्लाक तयार होणे) उद्भवू शकते. या स्टेरॉईड्सशी संबंधित गंभीर धोक्यांमुळे, खेळाडूंनी हे धोके ओळखणे आणि कोणत्याही परिस्थितीत अशा पदार्थांचा वापर टाळणे आवश्यक आहे. अनेक क्रीडा संघटनांनी अॅनाबॉलिक स्टेरॉईड्सच्या वापरावर बंदी घातलेली आहे, हेच त्यांच्या धोकादायक स्वरूपाविषयी क्रीडा क्षेत्रातील एकमत दर्शवते.

आणि शेवटी अती प्रमाणात चहा व कॉफीचे सेवन देखील दीर्घकालीन आरोग्यासाठी घातक ठरू शकते. या सवयीमुळे उच्च रक्तदाब, हृदयाचे ठोके वाढणे, आणि संवेदनशील व्यक्तींमध्ये अनियमित हृदय ठोके (arrhythmias) निर्माण होऊ शकतात. संशोधनातून असे दिसून आले आहे की, या पेयांमध्ये असलेल्या उत्तेजक घटकांचा (stimulants) हृदय व रक्तवाहिन्यांच्या कार्यावर विपरीत परिणाम होऊ शकतो, विशेषतः जेव्हा ही पेये दीर्घकाळ व अधिक प्रमाणात घेतली जातात. म्हणूनच, दिवसात १ ते २ छोटे कप इतकेच चहा/कॉफी घेणे श्रेयस्कर आहे, जेणेकरून आरोग्यावर होणारा संभाव्य धोका कमी करता येईल आणि या लोकप्रिय पेयांचा आस्वादही घेता येईल. आपण काय पेय घेतो याचा आपल्या संपूर्ण आरोग्यावर कसा परिणाम होतो, याची जाणीव ठेवणे अत्यंत आवश्यक आहे, विशेषतः ज्यांना पूर्वीपासून काही हृदयविकार किंवा आरोग्यविषयक तक्रारी आहेत.

भारतामध्ये अनेक व्यसनमुक्ती केंद्रे आहेत जिथे प्रशिक्षित डॉक्टर, नर्सेस आणि इतर कर्मचारी व्यक्तींना व्यसनाधीनतेपासून मुक्त होण्यासाठी मदत करतात. अशीच एक प्रसिद्ध संस्था म्हणजे “मुक्तांगण”, पुणे, जी व्यसनमुक्तीसाठी व्यापक आणि सर्वसमावेशक दृष्टिकोनासाठी ओळखली जाते. ही केंद्रे रुग्णांना एक सुरक्षित आणि सहानुभूतीपूर्ण वातावरण प्रदान करतात, जेणेकरून ते पूर्णपणे त्यांच्या पुनर्वसनावर लक्ष केंद्रित करू शकतील. येथे समुपदेशन, वैद्यकीय उपचार, तसेच शारीरिक आणि मानसिक दोन्ही पैलूंवर लक्ष देणाऱ्या समग्र उपचार पद्धती यांसारख्या विविध सेवा दिल्या जातात, ज्या व्यसनमुक्तीसाठी अत्यंत उपयुक्त ठरतात. ही केंद्रे फक्त व्यसनाच्या तात्काळ समस्येवर लक्ष केंद्रित करत नाहीत, तर पुनः व्यसन होऊ नये यासाठी दीर्घकालीन पुनर्वसन योजनांवरही काम करतात. आश्चर्याची बाब म्हणजे, अनेक सेलिब्रिटींनीही अशा प्रकारच्या केंद्रांचा आधार घेऊन व्यसनमुक्त होण्यासाठी मदत घेतलेली आहे. पुनर्वसन प्रक्रियेत सहभागी होण्याची त्यांची तयारी केवळ या केंद्रांची कार्यक्षमता दाखवते असे नाही, तर इतरांनाही कोणताही न्यूनगंड न बाळगता मदत घेण्यासाठी प्रोत्साहित करते. म्हणूनच, व्यसनमुक्ती केंद्रे ही पुनर्वसनाच्या मार्गावर असलेल्या व्यक्तींना आवश्यक आधार व उपचार पुरवण्यात महत्त्वाची भूमिका बजावतात, आणि त्यामुळे असंख्य व्यक्ती व त्यांच्या कुटुंबांच्या आयुष्यात सकारात्मक बदल घडवतात.

शेवटी सांगायचे झाल्यास, व्यसने आणि हृदयरोग यामधील संबंध निर्विवाद आणि अतिशय गंभीर आहे. आरोग्यदायी आहार व व्यायाम यासारखे जीवनशैलीतील बदल जसे महत्त्वाचे आहेत, तसेच व्यसनमुक्ती हीसुद्धा हृदयरोगाविरुद्धच्या लढ्यात तितकीच गरजेची आहे. सिगारेट, दारू, अंमली पदार्थ, किंवा अगदी कॅफीनसारख्या ‘निर्दोष’ वाटणाऱ्या सवयी किंवा औषधांचा गैरवापर (उदा. खोकल्याचे सिरप) — यापैकी प्रत्येक गोष्टीचा हृदयाच्या आरोग्यावर गंभीर परिणाम होतो. सकारात्मक गोष्ट ही आहे की योग्य आधार, जागरूकता आणि इच्छाशक्तीच्या जोरावर व्यसनातून मुक्त होणे शक्य आहे.
धोक्यांची लवकर जाणीव करून, योग्य वेळी मदत घेणे — वैयक्तिक प्रयत्नांनी किंवा व्यावसायिक व्यसनमुक्ती केंद्रांद्वारे — हे अत्यंत महत्त्वाचे आहे. यामुळे आपण फक्त आपल्या हृदयाचेच नव्हे तर संपूर्ण आयुष्याच्या गुणवत्तेचे आणि दीर्घायुष्याचेही रक्षण करू शकतो.

तमिरूद्दीन दानवाडे
हृदयरोगतज्ञ , नवी मुंबई.